Społeczne oraz psychologiczne determinanty występowania zjawiska Terroryzmu Islamskiego

Koncepcja wroga

Walka odbywa się na dwóch poziomach. „Wróg bliski” to muzułmańskie reżimy, których polityka wewnętrzna, lub zagraniczna, zagraża interesom islamu. Twórcami doktryny „bliskiego wroga” są Sajid Kutb oraz Mohammed Abd al-Salam Faradż. Działania zmierzające do „zlikwidowania ucisku i niesprawiedliwości oraz umożliwieniu oddawania czci Bogu i służeniu mu poprzez służenie innym”, miały według Kutba być permanentną rewolucją, toczoną na wszystkich możliwych płaszczyznach. Niewątpliwym sukcesem autora doktryny, było podniesienie statusu walki z „wrogiem bliskim” do poziomu zbliżonego do zwalczania „wroga dalekiego”. Jednym z najbardziej znanych zwolenników poglądów Kutba był Ajman al-Zawahiri twórca, założonej w 1967 roku, pierwszej radykalnej komórki Egipskiego Dżihadu. Założenia prezentowane przez Kutba zostały znacznie rozwinięte przez Mohameda Abd al-Salama Faradża. Dżihad wymierzony przeciwko ówczesnym islamskim rządom miał stać się indywidualnym
obowiązkiem są każdego pozostałością muzułmanina. Uważał iż, elity państw muzułmańskich są pozostałością kolonializmu, sprzyjają ustroją anty-islamskim – demokracji, lub komunizmowi. Faradż dążył do całkowitej zmiany ustrojowej w państwach muzułmańskich. Aktywny dżihad miał na celu stworzenie sprawiedliwego systemu społecznego opartego na prawie koranicznym. Poglądy Faradża stały się podstaw działań młodego pokolenia islamskich radykałów na początku lat osiemdziesiątkach XX wieku. Pokolenia zostało określone przez Fawaza A. Gergesa jako „religijni nacjonaliści”.
„Wróg daleki” to Stany Zjednoczone wraz ze swymi, należącymi do zachodniej cywilizacji, sojusznikami. Geneza doktryny walki z „dalekim wrogiem” sięga lat osiemdziesiątych XX wieku. Ukształtowana wizja miała charakter defensywny, związany obaleniem poradzieckiego reżimu w Afganistanie. Afganistan stał się oazą, punktem werbunkowym dla terrorystów, początkowo zainteresowanych walką z rodzimymi rządami. Jednakże zimnowojenna polityka USA, wspierająca świeckie reżimy na bliskim wschodzie oraz Izrael, doprowadziła do zmiany nastawienia radykałów. Długotrwała walka o słabym natężeniu, wspierana działaniami propagandowymi i powiązana z rekrutacją nowych członków organizacji terrorystycznych ma za zadanie uniemożliwić ingerencję Stanów Zjednoczonych w politykę bliskowschodnią i szeroko pojęty świat muzułmański. Obrana strategia jest stosunkowo skuteczna. Działania dżihadystów nie słabną, możemy przypuszczać, iż pomimo sukcesów w walce z globalnym terroryzmem m. in. zabicie Osamy bin Ladena, perspektywa powstrzymania islamskiego terroryzmu jest co najmniej odległa.

Społeczne przyczyny terroryzmu islamskiego

Koncepcja społecznego uczenia się

Według sformułowanej przez Alberta Bandurę koncepcji społecznego uczenia się, źródłem terroryzmu, przemocy politycznej jest społeczeństwo. Przełomowa teoria wskazuje na mechanizm przyswajania postaw oraz zachowań, na które wpływają nie tylko bezpośrednie przeżycia, doświadczenia jednostki, lecz również obserwacja. Zachowania terrorystyczne nie są efektem szczególnych skłonności genetycznych, lecz skutkiem skutkiem rekonstruowania moralnych imperatywów. Ludzie posiadają niezwykłą zdolność posługiwania się symbolami. Jeżeli jednostki będą świadkami konfliktów, agresji, istnieje większe prawdopodobieństwo pojawienia się podobnych zachowań. Szczególnie narażone są osoby młode, o nieukształtowanej psychice i sposobie postrzegania świata. Przykładem powyższej sytuacji jest gloryfikowanie męczenników przez muzułmanów, widoczne m.in. W Autonomii Palestyńskiej pod postacią rozwieszanych po zamachach samobójczych plakatach, rysunkach przedstawiających bojowników Ponadto akceptacja dla przemocy, terroryzmu może być nasilana poprzez edukację w madrasach szkołach koranicznych. Nauczana ekstremalna wersja dżihadu, poprzez kulturową dyfuzję, wpływa na poglądy polityczne i społeczne wyznawców islamu na całym świecie. Ekstremiści posługują się również nowoczesnymi środkami komunikacji, propagując swoje poglądy oraz przekazując zainteresowanym szeroki zasób wiedzy dotyczącej np. Konstruowania ładunków wybuchowych z powszechnie dostępnych produktów.

Problem deprawacji i teoria racjonalnego wyboru

Jednakże koncepcja społecznego uczenia się nie jest doskonała. Setki tysięcy muzułmanów żyje w określonych warunkach, pozostaje permanentnie indoktrynowana, lecz tylko niewielki odsetek z nich decyduje się na działalność terrorystyczną. Ogromna rozbieżność pomiędzy liczebnością poddawanej nieustannemu wpływowi środowiska sprzyjającego przyjmowaniu postaw ekstremistycznych, a liczbą terrorystów, wskazuje na występowanie innych czynników. Według Jeffa Victorffa jedną z przyczyn występowania terroryzmu są nierówności ekonomiczne. Teoria relatywnej deprawacji, opracowana przez Teda Roberta Gurra, jest ściśle powiązana z obserwacją Victorffa. Relatywna deprawacja to „poczucie jednostki (albo grupy społecznej), że posiada mniej niż zasługuje lub mniej niż pozwolono jej oczekiwać, lub też mniej niż posiadają ludzie do niej
podobni”. Na podstawie badań przedstawicieli fundamentalistycznych organizacji protestanckich, żydowskich oraz muzułmańskich, Lawrence stwierdził, iż „Wszyscy oni należą do zepchniętych na margines męskich elit, przyciągających na swoją stronę kobiety twierdzeniem, że chronią je jako strażniczki przestrzeni domowej”. Wyrażenie „zepchnięci na margines” ma kluczowe znaczenie, obserwacja Lawrenca potwierdza zastosowanie teorii deprywacji do rozważań nad motywami kierującymi terrorystami. Wyróżniamy deprywacje kryzysową, związaną z utratą dóbr przez pewne grupy społeczne, oraz deprywacje aspiracyjną. Drugi z wymienionych modeli doskonale ukazuje
sytuacje w której znaleźli się fundamentaliści islamscy, według Fetema Mernissiego „to nie ci, którzy znaleźli się w najgorszym położeniu, lecz ci którzy mieli już pewien kontakt z Zachodem i dostrzegają horyzont możliwości niedostępnych im wskutek nierówności panujących w systemie światowym”
Doskonałym uzupełnieniem teorii relatywnej deprawacji jest koncepcja racjonalnego
wyboru. Teoria została po raz pierwszy użyta w kontekście nauk społecznych w roku 1989 przez amerykańskiego socjologa Jamesa Colemana. Jednostki podejmują działania niezgodne z prawem, gdy przewidywane korzyści wynikające z popełnienia przestępstwa są większe niż możliwe sankcje „Jednostki zaadaptować mogą kolektywną koncepcję racjonalności ponieważ uznają one, że to co jest indywidualnie racjonalne jest kolektywnie nieracjonalne.” Według Marthy Crenshaw, przy uwzględnieniu teorii racjonalnego wyboru, terroryzm nie jest patologią, W przypadku niepowodzenia innych środków, działania terrorystyczne mogą zostać uznane za najbardziej efektywne, lub jedyne rozwiązanie danego problemu. Wybierając działania związane z przemocą polityczną, potencjalni terroryści stają przed trudnym wyborem. Zamachy terrorystyczne powodują
działania państwa, w zależności od siły aparatu państwowego, mogące doprowadzić nawet
do anihilacji organizacji terrorystycznej. Represje ze strony państwa mogą implikować utratę, niezbędnego dla terrorystów w obliczu prowadzenia walki o charakterze partyzanckim, poparcia społecznego. Utrzymanie dobrych, lub poprawnych relacji z miejscową ludnością może generować znaczne koszty. Radykalne działania mogą doprowadzić do destabilizacji rządu, w wyniku późniejszego przewrotu władzę przejmą ugrupowania dysponujące środkami przymusu, zdolne do ich wykorzystania. Spektakularne zamachy terrorystyczne mają na celu nadanie wagi, rozgłoszenie problemu poruszanego przez terrorystów. Koncepcja racjonalnego wyboru nie wyjaśnia genezy ruchów terrorystycznych motywowanych ideologią religijną, lecz może stanowić istotny element analizy motywacji poszczególnych rekrutów, potencjalnych terrorystów.
Przykładem decyzji opartej o uwarunkowania ekonomiczne są terroryści samobójcy biorący udział w zamachach przeciwko Izraelowi. Niejednokrotnie ofiara ma na celu poprawienie bytu rodziny, jest jedynym sposobem na utrzymanie bliskich przy życiu. Powyższe zjawisko jest doskonale wykorzystywane przez Hamas, otaczający opieką rodziny męczenników.

Teoria ucisku społecznego oraz kultury narodowej

Teoria ucisku społecznego jest stosowana podczas analizy genezy ruchów
narodowowyzwoleńczych i powiązanej z nimi przemocy natury politycznej. Łamanie, ograniczanie podstawowych praw, działalność zagrażająca tożsamości kulturowej oraz godności jednostek tworzących grupę mogą tworzyć, lub zwiększać intensywność działań terrorystycznych. Odczuwanie ucisku jest subiektywne, może powodować różne reakcje. Jednakże socjologowie nie dysponują niepodważalnymi dowodami na potwierdzenie wpływu ucisku społecznego, lub jego percepcji na pojawianie się terroryzmu.
Koncepcja kultury narodowej, sformułowana przez Weinberga i Eubanka, wskazuje
na różnice pomiędzy społeczeństwami indywidualistycznymi i kolektywistycznymi. Jednostki funkcjonujące w społeczeństwach kolektywistycznych budują swoją tożsamość na podstawie dychotomiczności świata. Za najbardziej kolektywistyczne społeczeństwa uważani są Pakistańczycy i Kolumbijczycy. W powyższych makrostrukturach istnieje większe przyzwolenie na przemoc wobec osób z poza własnej grupy. Koncepcja stanowi doskonałe uzupełnienie funkcjonalnej teorii konfliktu Lewisa A. Cosera, szczególnie w ramach tworzenia i utrzymywania więzi między członkami grupy. Natomiast społeczeństwa indywidualistyczne, do których zaliczamy m.in. Obywateli Stanów Zjednoczonych. Ponadto Weinberg i Eubank sformułowali hipotezę, iż członkowie społeczeństw kolektywistycznych posługują się podwójnymi standardami moralnymi, wobec przedstawicieli własnej grupy oraz jednostek nie należących do niej. Jeżeli dobro własnej grupy wymaga skrzywdzenia niewinnych, lecz pozostających poza jej granicami ludzi, kolektywiści będą gotowi do radykalnych działań. Natomiast członkowie społeczeństw indywidualistycznych, będą posiadać większe opory natury moralnej wobec stosowania przemocy. Wadą powyższych koncepcji jest brak możliwości obiektywnego i ostatecznego podziału społeczeństw oraz ich niejednorodność. Wykorzystanie powyższych teorii w badaniu zjawiska terroryzmu motywowanego ideologią religijną jest utrudniane ze względu na brak możliwości różnicowania postaw. Podobne predyspozycje, zachowania mogą występować w ramach grup nacjonalistycznych, lewackich i rozmaitych subkulturach.

Teoria społecznego reduktonu

Głównym punktem, stworzonej przez Roma Harre i Fatahali M. Moghaddama, teorii
społecznego reduktonu jest analiza zmian kulturowych oraz stosunek szybkości zachodzących przemian na poziomie mikrospołecznym i makrospołecznym. Zgodnie z założeniami teorii, maksymalna prędkość przemian zachodzących na płaszczyźnie społeczno-ekonomicznej (poziom makrokrospołeczny) przewyższa maksymalną prędkość przemian na płaszczyźnie społeczno-psychologicznej (poziom mikrospołeczny). Zmiany w społeczeństwie ograniczone są poprzez liczne czynniki np. relacje rodzinne, stosunek do wspólnoty. Reduktony np. Rodzina, grupa rówieśnicza oparte są na określonych normach społecznych wymagających wypracowania odpowiednich umiejętności społecznych. Systemy reduktonów są głęboko zakorzenione w kulturze narodu, obecne są w kulturze, tradycji i sztuce. Rozpowszechniane za pomocą np. mitów, legend mają szczególnie duży wpływ na kształtowanie obrazu postrzegania świata przez najmłodszych członków grupy. Według Bartosza Bolechowa zachowania islamskich fundamentalistów mogą być interpretowane w kontekście powyższej teorii. Implikacją globalizacji, modernizacji i industrializacji jest zagrożenie wielu kultur lokalnych. W wyniku powstałego niebezpieczeństwa dochodzi do czynnego i biernego sprzeciwu. Terroryzm jest sprzeciwem aktywnym.

O autorze
Student socjologii i stosunków międzynarodowych na UKW. Interesuje się również wolnym oprogramowaniem i ekonomią. Współpracownik biura prasowego podczas XIX Plus Camerimage. Prywatnie... lubi wyzwania, próbuje swoich sił w wielu dziedzinach.
5 komentarze do tego artykułuWyślij swój
  1. avatar

    Temat mnie osobiście nie interesuje ale szkoda, że już w pierwszym zdaniu jest niepoprawiony błąd. Trzeba popracować na korektą Panowie i Panie 😉

    • avatar

      Zwykłe przeoczenie. Radzę przeczytać cały artykuł, jest bardzo profesjonalny! Jeszcze raz gratulacje dla pana Cezarego.

    • avatar

      Mówiąc (pisząc) ściślej – błąd jest w pierwszym wyrazie 😉

      • avatar

        Zwykła literówka- nie liczy się;)

  2. avatar

    Ciekawe, nowatorskie podejście do tematu. Znakomity artykuł! Wielkie brawa dla autora! Z pozdrowieniami.

Skomentuj artykuł

Proszę wpisać swoje imię

Twoje imię jest wymagane

Proszę wpisać prawidłowy adres email

Email jest wymagany

Wpisz swoją wiadomość

O nas

Portalsocjologa.pl powstał w 2009 roku w odpowiedzi na brak miejsca dyskusji dla studentów socjologii, absolwentów oraz osób dopiero chcących podjąć edukację w tym zakresie.
Po zapaści i roku nieobecności portal wrócił odmieniony, z jednej strony jeszcze bardziej przejrzysty i przyjazny użytkownikowi, a z drugiej bardziej profesjonalny i zorientowany na działalność naukową.

Portalsocjologa.pl © 2018 Wszystkie prawa zastrzeżone

zapraszamy ponownie;)

Designed by GGdesign Studio